Politiek moet menselijk zijn. Niet omdat mensen onfeilbaar zijn, maar omdat we niet door machines geregeerd willen worden. Een zin die zo uit AI zou kunnen komen. Want AI is dol op tegenstellingen als stijlmiddelen. Maar waar slaat die onfeilbaarheid eigenlijk op en klopt het eigenlijk wel dat we niet door machines geregeerd willen worden? En door steeds rare, niet kloppende antitheses te schrijven heeft AI de tegenstelling verdacht gemaakt. Niet omdat hij niet werkt, maar omdat we ons gemanipuleerd voelen, de tegenstelling als signaal voor machinetaal zien en elke tegenstelling een rode vlag is geworden.
En zo voltooit AI de argwaan die sinds Socrates al tegen retorica gevoeld wordt. Holle praatjes, manipulatie en vorm in plaats van inhoud. En toch. Zonder vorm geen inhoud. Mensen zijn snel afgeleid, niet puur in de feiten geïnteresseerd en worden vooral door emoties gedreven. Als je dan merkt dat de vorm helpt om door te dringen en mensen in beweging te zetten dan is het goed om daar rekening mee te houden. Je kunt het betreuren, maar als anderen met minder verstand en goede bedoelingen dan jij wel hun zin krijgen en jij niet, dan heb je een probleem. Je hoeft tenslotte geen populist te zijn om toch gehoord te willen worden.
Retorica is de kunst der welsprekendheid. Het goede zeggen op de goede manier. Waarheid, of ten minste waarschijnlijkheid, aantrekkelijk en overtuigend gebracht. Een volledig systeem dat in de oudheid ontwikkeld werd om jongemannen te leren effectief te zijn in het publieke leven. In de rechtszaal, in de politiek en om belangrijke momenten met woorden te markeren. De retorica leert ons wat te zeggen, tegen wie, in welke volgorde, op welke manier en met welke woorden. Ja, zelfs de handgebaren die je kunt maken zijn diepgaand bestudeerd.
En een van de onderdelen van de retorica, de manier waarop je je verhaal onder woorden brengt, heeft veel aandacht voor stijlmiddelen. Dit zijn elementen die je verhaal vormgeven en die het waarschijnlijker maken dat je gehoord wordt. De drieslag, de metafoor, de litotes, de anafoor, maar ook de antithese.
De tegenstelling, de antithese, is een oud stijlmiddel, nu bijna kapotgemaakt door chatbots die geen benul hebben van inhoud, evenmin van vorm, maar wel patronen zien die in effectieve teksten gebruikt zijn. Zij misbruiken de tegenstelling. Laten we teruggaan naar de bronnen en kijken of we de antithese kunnen redden. Want een goede tegenstelling drijft ons niet uit elkaar maar brengt ons dichter tot de ander.
Een belangrijk deel van stijl in taalgebruik is bedoeld om bepaalde zaken te benadrukken door het te contrasteren met iets anders. Het was donker – rechtstreeks en simpel. Het was pikkedonker – met iets meer nadruk. Het was donker als de ziel van Satan – een vergelijking. Het licht deed niet bepaald pijn aan je ogen – ironisch. In Haarlem heb je geen stralend verlichte straten, maar diepdonkere duisternis, omdat de gemeente de straatlantaarns niet aan de praat kan krijgen – tegenstelling, alliteratie en welke stijlfiguur het ook maar is die iets zegt over stomme apparaten aan de praat krijgen. Want van stijlfiguren zijn er niet maar een paar, er zijn er honderden. En ze hebben allemaal ingewikkelde Griekse of Latijnse namen.
De bekende Nederlandse retoricakenner Antoine Braet omschrijft in zijn Retorische Kritiek de antithese als het tegenover elkaar plaatsen van begrippen of gedachten die elkaars tegengestelde zijn. Bijvoorbeeld: met dit beleid worden de rijken rijker en de armen armer. De tegenstelling berust dus op de inhoud of betekenis van woorden of zinswendingen. Toch ziet Braet ook dat antitheses meestal in een opvallende vorm worden gegoten. En het AI-isme het is niet x, het is y is een opvallende vorm.
Laten we eens kijken wat Aristoteles te zeggen heeft over de antithese. Hij is namelijk buitengewoon genuanceerd over de relatie tussen de inhoud en de vorm. Aristoteles schrijft in zijn Retorica over de tegenstelling: Deze manier van spreken geeft voldoening doordat tegendelen bij uitstek inzichtelijk zijn, te meer wanneer ze naast elkaar staan, en omdat ze doet denken aan een logische afleiding: een weerlegging is een gevolgtrekking uit het bijeenbrengen van tegengestelden. (1410 a 20 – 23)
Hij legt uit dat bepaalde uitdrukkingswijzen meer in de smaak vallen naarmate ze bondiger worden verwoord en met een tegenstelling. ‘De verklaring is dat het bijbrengen van inzicht door de tegenstelling wordt versterkt en door bondigheid versneld.’ Maar dat is niet genoeg! ‘Daar komen telkens twee vragen bij: op wie de uitdrukking wordt toegepast, en of ze juist is – wil het gezegde waar zijn en niet al te zeer voor de hand liggen.’ (1412 b 21 – 25)
En hier komen we bij de kern: een tegenstelling in vorm is prima, maar je moet er nog twee vragen bij stellen. Slaat de vergelijking nog ergens op en is het waar? Twee vragen waar AI geen boodschap aan heeft.
En zo zien we maar weer. Menselijke interactie begrepen vanuit het instrumentarium van de retorica is al duizenden jaren rijker, mooier en dieper dan de technologie ooit zal worden.
Geert-Jan Procee