Overtuigen – Instituut voor Retorisch Leiderschap

Wijsheid 1

Wijsheden voor de komende raadsperiode

Het zit in je als politicus: je wilt overtuigen. Jij hebt een wereldbeeld en dat wil je uitdragen. En zo je gemeente inrichten. Daar ben je raadslid voor geworden.

Het zit in je als politicus: je wilt overtuigen. Jij hebt een wereldbeeld en dat wil je uitdragen. En zo je gemeente inrichten. Daar ben je raadslid voor geworden. Het is een taak, vol van uitdagingen en mogelijkheden om echte verandering te brengen.

Het kan dan ook erg frustrerend zijn als je merkt dat je argumenten, hoe goed ze ook zijn, niet doordringen. De andere fracties blijven bij het standpunt dat ze hadden toen de vergadering begon. Al je retorische vaardigheden ten spijt: het lukt je niet ze te overtuigen van jouw kant. Het lijkt alsof je spreekt tegen een muur, en dat kan ontmoedigend zijn.

In de praktijk laat vrijwel niemand zich pas overtuigen in de gemeenteraadszaal. De meningsvorming is al in de weken en dagen gebeurt voorafgaand aan de raadsvergadering. Tijdens de fractievergadering, het coalitieoverleg of misschien zelfs al bij het vastleggen van het verkiezingsprogramma. De beslissingen zijn vaak al genomen voordat je de raadszaal betreedt.

Bij het werk van een raadslid hoort dan ook dat je contact legt met je mederaadsleden. Dat je met ze belt, e-mailt, koffie drinkt. Daar heb je nog de kans om te overtuigen.

Als je wacht tot de raadsvergadering ben je over het algemeen te laat.

De raadszaal is slechts het podium waar de keuzes van de raadsleden worden gepresenteerd, niet waar ze worden genomen. De echte werkzaamheden vinden plaats in de achtergrond, in de gesprekken en overleggen die plaatsvinden voordat je de vergadering betreedt.

Toch zit er een kanttekening in deze observatie, want het komt wel degelijk voor dat je mensen kan overtuigen in de Raadszaal. Sterker nog, in dat soort geval móet je overtuigen in de Raadszaal.

Het zijn eigenlijk altijd momenten dat het politiek extra spannend is. Er komt nieuwe informatie binnen die daarvoor nog niet bekend was, bijvoorbeeld door een inspreker, of een raadslid die ergens mee komt en dat nog niet heeft gedeeld vooraf. Of het gaat om de politieke toekomst van een collegelid. Wie steunt een motie van afkeuring, of wantrouwen? Wie steunt hem niet?

In dat soort gevallen speelt de emotie net zo hard mee als de ratio. In de meeste gevallen zelfs meer.

Dit is een aflevering uit onze reeks “Vijf Wijsheden voor Raadsleden”, gepubliceerd in de aanloop naar de komende gemeenteraadsverkiezingen.

Overtuigen is in essentie heel simpel: je trekt de aandacht, daarna zorg je dat je publiek je boodschap begrijpt, en daarna doe je er alles aan dat je publiek hem accepteert. In de praktijk is het natuurlijk een stuk lastiger, maar in principe is dit het schema. Mijn interesse werd dan ook gewekt toen ik de term “shock and yawn” hoorde, waarbij het juist de bedoeling is om te overtuigen door aandacht en begrip te verminderen. Door je publiek te laten wennen aan steeds heftiger nieuws, krijgt elke volgende stap niet meer de aandacht die het in andere tijden had verdient.

Shock and Awe

De term Shock and Yawn is gebaseerd op Shock and Awe, letterlijk: shockeren en gezag inboezemen. Volgens genootschap Onze Taal is de term in de jaren ’90 bedacht door oorlogstheoretici, waarmee ze een massabombardement bedoelen dat zo groot is dat het in één klap het moreel van de vijand breekt, door massaal angst en ontzag in te boezemen. De aanval op Hiroshima en Nagasaki in 1945 is een voorbeeld.

In de communicatie kom je de term nog wel eens tegen binnen marketing of PR (public relations). Door expres controverse in te zetten, of door een verrassende aanpak, probeer je op te vallen binnen het publieke domein, en het publiek langer vast te houden dan anderen. Mijn vroegste herinnering aan een dergelijke campagne is United Colors of Benetton begin jaren 90, met verwijzingen naar de AIDS-crisis. Bij de opening van het Groninger Museum in 1994 werden expres Piss Christ en “die plasseksfoto” van Andres Serrano op posters gezet. Wat je ook van de foto’s vindt: het was wel effectief om het nieuwe museum meteen op de kaart te zetten.

Tot zover het standaardschema aandacht-begrijpen-accepteren. Maar dan volgepompt met anabole steroïden.

Shock and yawn

De term Shock and Yawn hoorde ik toen iemand praatte over het huidige nieuws in de Verenigde Staten. Vanuit de regering gaat men steeds een stapje verder over een grens, om het vorige item al weer te doen vergeten. Je bent net bekomen van het vorige nieuwsitem, en het volgende dient zich al weer aan. Wie houdt zich bezig met de Epstein Files, als je je druk moet maken over invoertarieven? Waarom vragen stellen over invoertarieven, als er een “historisch bezoek” is? Wie heeft er tijd om uit de doeken te doen dat het bezoek feitelijk een fiasco was, als er net een aanval is op een vermeende drugsboot? Waarom details vragen over de aanleiding van een aanval op een Venezolaanse vissersboot, als je… Et cetera.

En wie neemt de tijd om vragen te stellen over het betegelen van een groot deel van de oude Rose Garden, over vermeende goedkope prullaria en over de noodzaak tot de bouw van een Ballroom, als je ook aandacht moet geven aan het Israël-Gaza standpunt, aan China, aan de NAVO?

Het doel van Shock and Yawn is mensen zo vaak van onderwerp naar onderwerp te sturen dat ze vanzelf ophouden met het te volgen. Het is een techniek die de aandacht expres steeds op een ander nieuwsbericht gooit en daarmee begrip wil verbloemen. Op die manier wil je acceptatie krijgen, omdat men geen tijd of energie heeft om er tegenin te gaan.

Andere politieke strategieën

Shock and Yawn is een uitgebreide variant van een aantal andere politieke communicatiestrategieën. Om te beginnen Take out the Trash Day, die ik leerde kennen door de gelijknamige aflevering van de televisieserie The West Wing. Terwijl er groot nieuws is, snel ander slecht nieuws naar buiten brengen, omdat het dan begraven wordt onder “het verhaal van de dag”. Of een andere optie: het gebeurt nog wel eens dat iemand vervelend nieuws op vrijdagavond naar buiten brengt, als de zaterdagkranten eigenlijk al klaar liggen om geprint te worden, de late journaals zijn geweest, en een groot deel van Nederland is met andere dingen bezig. Let er maar eens op.

Als je expres ander nieuws naar buiten brengt of zelfs fabriceert, om ander nieuws te verstoppen, noemen ze dat Wag the Dog. Ook deze is beroemd geworden door Hollywood, waarin een oorlog wordt uitgelokt om een presidentieel sex schandaal te verbergen. De film kwam uit vlak voor het Clinton schandaal, meteen gevolgd door een bombardement in Soedan. De speculaties en vergelijkingen waren niet van de lucht.

Nog een stapje verder is Flood the Zone, waarbij je niet één groot item gebruikt om ander nieuws te verdrinken, maar een massale grote uitstorting van nieuwsberichten. We zagen dit bijvoorbeeld na MH17, waarna er vanuit Rusland niet allen werd ontkend dat zij verantwoordelijk waren, maar er werden meteen honderden alternatieve verklaringen geproduceerd en gedeeld, waardoor de aandacht werd afgeleid van het narratief dat wij hier in het Westen hadden.

En als je Flood the Zone dan consequent, weken achter elkaar, blijft doorzetten, wordt het Shock and Yawn. Een bewuste strategie om het publiek zo murw te beuken dat ze geen aandacht meer hebben voor wat ze vroeger schokkend zouden vinden.

Pepijn Vemer